SÁNG TẠO TRUYỀN THỐNG QUA LỄ PHỤC HIỆN RƯỚC TƯỢNG BÀ CHÚA XỨ NÚI SAM
Trịnh Đăng Khoa
Tóm tắt bài viết đăng trong Sách chuyên khảo “Văn hóa Nam Bộ tiếp cận liên ngành và ứng dụng” của Trường Đại học Văn hóa Thành phố Hố Chí Minh năm 2026.
Bà Chúa Xứ núi Sam là một hình tượng linh thiêng tiêu biểu trong đời sống tín ngưỡng dân gian Nam Bộ, gắn với hệ thống truyền thuyết phong phú phản ánh quá trình cộng đồng kiến tạo niềm tin, xác lập không gian thiêng và duy trì các thực hành nghi lễ. Trên nền tảng đó, lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam đã hình thành và phát triển như một sinh hoạt văn hóa – tín ngưỡng quan trọng, không chỉ đáp ứng nhu cầu tâm linh mà còn giữ vai trò cố kết cộng đồng và bảo lưu ký ức văn hóa địa phương.
Trong bối cảnh đương đại, bên cạnh các nghi thức truyền thống đã ổn định trong cấu trúc lễ hội, sự xuất hiện của lễ phục hiện rước tượng Bà Chúa Xứ núi Sam cho thấy một quá trình sáng tạo truyền thống đáng chú ý. Xuất phát từ các mô-típ cốt lõi của truyền thuyết về nguồn gốc thiêng và sự linh ứng của Bà, lễ phục hiện đã chuyển hóa nội dung tự sự dân gian thành một hành động hội mới mang tính trình diễn nghi lễ. Hành động hội này không đơn thuần tái hiện truyền thuyết, mà còn tổ chức lại không gian, đội hình, nghi thức và phương thức tham gia của cộng đồng, qua đó gia tăng tính cộng cảm và sức lan tỏa của lễ hội.
Từ góc độ lý luận di sản văn hóa phi vật thể, lễ phục hiện rước tượng có thể được xem như kết quả của quá trình tái cấu trúc truyền thống thông qua thực hành xã hội. Đây không phải là sự phục dựng nguyên trạng quá khứ, mà là hình thức sáng tạo dựa trên ký ức cộng đồng, bảo đảm sự tiếp nối các giá trị cốt lõi của tín ngưỡng trong điều kiện mới. Đáng chú ý, hành động hội này gắn kết hữu cơ với lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam, góp phần mở rộng cấu trúc nghi lễ và làm giàu nội dung văn hóa của lễ hội.
Trên cơ sở đó, bài viết tập trung phân tích lễ phục hiện rước tượng Bà Chúa Xứ núi Sam như một trường hợp tiêu biểu của sáng tạo truyền thống từ truyền thuyết dân gian, qua đó góp phần làm rõ tính động của di sản văn hóa phi vật thể và những vấn đề đặt ra trong bảo tồn, quản lý và phát huy giá trị lễ hội hiện nay.
Đọc toàn văn bài viết theo đường dẫn này: SCK.HCMUC 2026 – Sáng tạo truyền thống qua Lễ phục hiện rước tượng Bà Chúa Xứ núi Sam
